Katedra

Biskup Gedeon (zdrobnienie to Gedko) ufundował w 1171 roku kolegiatę pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, ponieważ w XII wieku Kielecczyzna przeszła na własność biskupów krakowskich objął patronat wielu fundacji kościelnych, fundując kolegiatę w Kielcach w 1171 r., uposażając z dziesięciny biskupiej klasztory w Jędrzejowie, Miechowie, Sulejowie, Busku i Koprzywnicy. W 1184 roku sprowadził na Wawel relikwie św. Floriana, następnie ufundował kolegiatę pod wezwaniem tego świętego na krakowskim Kleparzu. Kadłubek nazywa go najświętszym biskupem Krakowian, którego imię złotym winno być ryte rylcem.

Była to budowla z ciosów piaskowca w stylu romańskim usytuowana na Wzgórzu zwanym dziś Zamkowym lub Katedralnym na wysokości 280 m. n.p.m.
Dokumenty, które dotyczyły  tego wydarzenia zaginęły co prawda w czasie napadów Litwinów lub Tatarów, jednak data budowy jest ścisła. Jan Długosz oparł ją na informacjach ze znanej sobie notatki źródłowej. Razem ze świątynią wybudowane zostały budynki mieszkalne dla czterech prałatów i sześciu kanoników, oraz kilkunastu wikariuszy. Kielce miały więc już dwa kościoły, przez co stały się ważnym ośrodkiem nie tylko kościelnym, ale i handlowym.

Na przestrzeni wieków miejsce miały liczne przebudowy i rozbudowy. I tak w latach:
-1514 – 1522, gdy bp Jan Konarski przeprowadził prace budowlane związane z dostawieniem do prezbiterium zakrystii i kapitularza,
-1583 kiedy to biskup Myszkowski wydłużył nawę w kierunku zachodnim i rozszerzył świątynię. Dzięki temu kościół przyjął formę krzyża, którego poprzeczne ramiona stanowiły wieże z małymi bocznymi nawami,
-1632 – 1635 roku trwały prace przy prezbiterium i przedłużaniu naw. Przebito też nowe wejście od północy, oraz wykonano marmurowe portale,
-1719 roku bp Kazimierz Łubieński rozebrał wieże, a jego brat Bogusław wyrównuje wysokość sklepień, trwają też prace nad ujednoliceniem naw bocznych. Poszerzono i wydłużono także prezbiterium dobudowując doń od południa zakrystię, a od północy kapitularz ze skarbcem. W tymże też roku obłożono część zewnętrznych murów kamiennymi ciosami,
-1728 roku kolegiatę połączono przejściem krytym z pałacem biskupim i kościołem Św. Trójcy,
-1827 roku bp Jan Paweł Woronicz usunął mury ze strzelnicami, które otaczał kościół, a także rozebrał korytarz, który prowadził do pałacu,
-w latach 1869 – 1872 bp Majerczak przebudował dzwonnicę, wzniósł nową sygnaturkę i elewację boczną kościoła. Wybito także nowe wejście od północy, ozdabiając je marmurowym portalem z 1632 roku,

przeniesionym z wejścia we wschodniej części ściany północnej. W środku Katedry położono nową posadzkę. Te ostatnie przeróbki nadały świątyni współczesny wygląd.

W osiemsetlecie swego istnienia kościół otrzymał tytuł Bazyliki mniejszej.

W roku 1939 i podczas II Wojny Światowej katedra kielecka pełniła ważną rolę w życiu obywateli. Kielczanie, którzy chętnie uczestniczyli w obchodach uroczystości, mieli możliwość w kwietniu 1939 roku gościć prymasa Polski kardynała A. Hlonda.

U stop katedry znajduje się Plac Panny Maryi zwany w 1823 roku Placem Marii, a w 1802 roku Rynkiem Pod Katedrą. Obecnie na placu tym warto obejrzeć pomnik księdza Jerzego Popiełuszki, odsłonięty w 1999 roku. 

Na wyposażeniu katedry znajduje się renesansowy ołtarz główny, który sprowadzono w XVI wieku, marmurowy nagrobek E. Zebrzydowskiej z 1553 roku i płaskorzeźba z brązu karczówkowskiego przedstawiająca Matkę Boską z dzieciątkiem Jezus. 

Można także zwiedzić skarbiec katedralny. W tym celu należy jednak zgłosić się do siostry – przewodniczki, aby ta służyła nam w drodze. Pod lożą biskupią znajdują się drzwi, przez które należy wejść w korytarzyk. Schody poprowadzą nas na piętro nad zakrystią. Tam właśnie znajduje się skarbczyk.

Do najcenniejszych pamiątek należą dary Kazimierza Wielkiego dla kościoła w Stopnicy – kielich z 1362 roku oraz relikwiarz hermowy z wizerunkiem św. Marii Magdaleny z 1370 roku. W skarbcu odnaleźć też można Antyfasz Kielecki z 1372 roku oraz mszał obciągnięty skórą cielęcą z przełomu XV \ XVI wieku.

Na zewnątrz kościoła możemy odnaleźć oryginalną tablicę z alfabetem łacińskim i ówczesną miarą długości – łokciem królewskim. Jest też dzwonnica z zegarem o trzech tarczach, prawdopodobnie na starszych murach, z XVII wieku z nadbudową z 1727 roku i dzwonami: ufundowanym w 1527 roku przez Piotra Tomickiego, barokowy z 1789 i ufundowany przez diecezjan w 1897 roku na jubileusz 25-lecia sakry biskupiej T. Kilińskiego dzwon Tomasz-Teofil. Na północnej ścianie dzwonnicy widnieje herb Nałęcz. Nawiązuje on prawdopodobnie do bpa Gembickiego, który przypuszczalnie ufundował obiekt, lub do bpa Małachowskiego, który obiekt rozbudował w 1680 roku.